Śladami Elizy Orzeszkowej. 10 pamiątek w Grodnie i okolicach

Eliza Orzeszkowa, jedna z najwybitniejszych polskich powieściopisarek epoki pozytywizmu, całe swoje życie związała z Grodnem i Ziemią Grodzieńską. Tu dorastała, mieszkała, tworzyła i działała społecznie. Do dziś w mieście i okolicach zachowały się miejsca, wspomnienia oraz materialne ślady, które przypominają o jej obecności.

Rodzinny dwór w Milkowszczyźnie

Milkowszczyzna, położona niedaleko Grodna, była miejscem narodzin Elizy Orzeszkowej (6 czerwca 1841 roku). Dwór, nabyty przez jej ojca Benedykta Pawłowskiego około 1830 roku, był dobrze prosperującym majątkiem z 30 włókami lasu i rocznym dochodem około 5000 rubli. Po śmierci ojca w 1843 roku, gdy Eliza miała zaledwie dwa lata, majątek został wydzierżawiony.

Po upadku powstania styczniowego, w latach 1865–1869, Orzeszkowa powróciła do Milkowszczyzny, gdzie w samotności rozwijała swoje wykształcenie i zainteresowania literackie. To właśnie krajobraz tego miejsca, wiejskie otoczenie i życie ziemiańskie stały się tłem dla późniejszych powieści, zwłaszcza “Nad Niemnem”. Choć dwór nie zachował się do naszych czasów, jego znaczenie podkreśla bogata biblioteka ojca, licząca kilka tysięcy tomów, oraz kolekcja obrazów, które odegrały ważną rolę w kształtowaniu młodej Elizy.

Dom przy ul. Brygidzkiej w Grodnie

W 1857 roku Eliza Orzeszkowa, wraz z matką Franciszką z domu Widacką, zamieszkała w Grodnie przy ul. Brygidzkiej, w domu należącym do Kamili Hładko. Mieszkanie miało dziewięć pokoi i duży salon, wyposażony w meble oraz obrazy przywiezione z Milkowszczyzny. To właśnie tutaj Eliza przygotowywała się do ślubu z Piotrem Orzeszką, który odbył się w 1858 roku. Dom stał się wówczas centrum jej młodzieńczego życia towarzyskiego: odbywały się w nim spotkania rodzinne, wizyty przyjaciół, bale i wieczory przedślubne.

Budynek zachował się jednak tylko do połowy XX wieku. Po II wojnie światowej został częściowo rozebrany, a następnie w latach 1970–1979 przeniesiony i zrekonstruowany jako muzeum.

Kościół bernardyński

Ślub Elizy z Piotrem Orzeszką w styczniu 1858 roku w kościele bernardyńskim w Grodnie był wydarzeniem towarzyskim o niespotykanym przepychu. Ślubu udzielił ks. Gintowt, późniejszy metropolita, przyjaciel domu p. Widackiej. Elizę do ołtarza prowadził brat pana młodego, Bronisław Orzeszko, a po ceremonii – Antoni Glindzicz, szwagier Piotra. Sam narzeczony przybył z Warszawy z okazałym ekwipażem wartym 6000 rubli, w tym karetą i służącymi w liberii z herbem Leliwa. Po ślubie odbyła się wystawna kolacja w mieszkaniu Stanisława Pruszyńskiego, a towarzyszyły jej bale, loteria fantowa i przedstawienie amatorskie. Eliza miała wtedy zaledwie 16 lat.

Dom Rosenbauma przy zaułku Siennym

Od 1869 roku, po powrocie do Grodna, Orzeszkowa mieszkała w domu Rosenbauma przy zaułku Siennym, obok drukarni K. Kramkowskiego. Żyła pod ścisłym nadzorem carskiej policji ze względu na swoją działalność w powstaniu styczniowym. W tym domu prowadziła intensywną pracę twórczą, tworząc m.in. Obrazki z dni głodowych (1866). Niestety, w czasie wielkiego pożaru Grodna w 1885 roku budynek spłonął, a wraz z nim cenna biblioteka rodzinna, w tym zbiory Benedykta Pawłowskiego. Strata ta była dla pisarki ogromnym ciosem, o czym wspominała w listach.

Miniewicze, czyli książkowy Korczyn z “Nad Niemnem”

Miniewicze, położone nad Niemnem, były szczególnie bliskie sercu Orzeszkowej. Dobra te należały do Jana Kamieńskiego, polskiego szlachcica, który podczas powstania był cywilnym naczelnikiem powiatu grodzieńskiego z ramienia Rządu Narodowego, za co Rosjanie skazali go najpierw na karę śmierci, którą potem zamieniono na zesłanie wraz z rodziną w głąb Rosji.

Przejęty przez zaborców dwór stał się domem wynajmowanym letnikom, wśród których w 1886 roku znalazła się właśnie Eliza Orzeszkowa. Miejsce to szybko stało się źródłem inspiracji dla jej nowej powieści.

Jan Kamieński został więc pierwowzorem postaci Benedykta Korczyńskiego, Miniewicze zaś w “Nad Niemnem” autorka nazwała Korczynem. Wymieniony w dziele grób powstańców, zbiorowa mogiła ze szczątkami 40 uczestników zrywu, naprawdę istnieje i do dziś można go odnaleźć nad brzegiem Niemna w pobliżu Miniewicz.

Pisarka często opisywała piękno przyrody Miniewicz w swoich listach, podkreślając bliskość Niemna, lasów i pól. W jednym z listów do Jana Karłowicza z 1888 roku pisała: “Niemen płynie tak blisko, że go z okna mego pokoju widzę, po nim przepływają wciąż tratwy z drzewem i wiciny ze zbożem, za nim sosnowy bór dzwoni kukawkami” .

Dom Stanisława Nahorskiego przy ul. Rozkosz

Po ślubie ze Stanisławem Nahorskim w 1894 roku Orzeszkowa zamieszkała w jego domu przy ul. Rozkosz (później Sodowa, Murawjowska, dziś ul. Orzeszkowej). Tam prowadziła tajne nauczanie, założyła bibliotekę dla młodzieży i organizowała kursy literatury polskiej. Budynek przetrwał do dziś i mieści filię Biblioteki Grodzieńskiej z odtworzonymi wnętrzami z epoki.

Gabinet i salon Elizy Orzeszkowej

Gabinet Orzeszkowej był miejscem twórczej pracy, gdzie powstawały jej dzieła, takie jak “Gloria victis”. Salon natomiast służył spotkaniom z literatami i działaczami. Wnętrza były pełne książek, dzieł sztuki oraz osobistych pamiątek. Choć po śmierci Orzeszkowej wnętrza uległy zmianom, ich rekonstrukcja przez Bibliotekę Grodzieńską pozwala wyobrazić sobie codzienne życie pisarki.

Zielnik i prace botaniczne

Orzeszkowa pasjonowała się także botaniką, zbierając i susząc rośliny znad Niemna. Sporządzała notatki o ich ludowych nazwach i właściwościach, co zaowocowało książką “Ludzie i kwiaty nad Niemnem”.

W swoim zielniku Orzeszkowa zbierała rośliny z okolic Grodna, takich jak Miniewicze, Poniżany, Hledowicze, Koszów, Poniemuń, Horny i Kołpaki. Każdy okaz był starannie opisany, zawierając nazwy łacińskie, polskie i ludowe. Zielnik ten, liczący około 460 roślin, został przekazany do zbiorów Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w 1911 roku, po śmierci pisarki .

W dawnej aptece jezuickiej, dziś muzeum tuż obok katedry, można zobaczyć sześć kart zielnika Orzeszkowej.

Grób na cmentarzu farnym w Grodnie

Eliza Orzeszkowa zmarła 18 maja 1910 roku w Grodnie. Jej pogrzeb, który odbył się 23 maja tego samego roku, zgromadził ponad 15 tysięcy osób, mimo starań władz rosyjskich, by ograniczyć udział młodzieży i nie dopuścić, aby stał się on patriotyczną manifestacją.

Spoczęła na katolickim cmentarzu parafialnym, zwanym farnym, obok swojego męża, Stanisława Nahorskiego. Ich wspólny grób, wykonany z granitu, ozdobiony jest prostym krzyżem i zawiera cytat z Psalmu VII w tłumaczeniu Jana Kochanowskiego:

„W Tobie ja samym, Panie, człowiek smutny, Nadzieję kładę, Ty racz o mnie radzić.”

Pomnik Orzeszkowej w Grodnie

Pomnik Elizy Orzeszkowej w Grodnie został odsłonięty 20 października 1929 roku w miejskim parku, obecnie przy ul. Orzeszkowej. Jest to jedyny zachowany pomnik z okresu II Rzeczypospolitej w przestrzeni miejskiej Grodna.

Pomnik, autorstwa rzeźbiarza Romualda Zerycha, stanowi symbol hołdu dla pisarki i jej wkładu w kulturę polską. Został wzniesiony z inicjatywy miejscowych społeczników, m.in. z Towarzystwa im. Elizy Orzeszkowej.

W czasie II wojny światowej pomnik został ukryty, a w 1949 roku ustawiony na skwerze przy ul. Orzeszkowej, w pobliżu domu pisarki, gdzie stoi do dziś.

Kresowiak