We wrześniu 1939 roku, wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej do Brasławia, rozpoczęło się planowe niszczenie polskich symboli. Wśród nich znalazł się pomnik Józefa Piłsudskiego autorstwa słynnego rzeźbiarza Alfonsa Karnego, odsłonięty w 1936 roku w centrum miasta.
Przed wojną Brasław był miejscem szkoleniowym Państwowego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie. Corocznie w okresie letnim przyjeżdżała tam młodzież z tej uczelni. Wykorzystywano pięknie zaadaptowane do żeglarstwa jezioro Drywiaty oraz zbudowany wokół niego ośrodek sportów wodnych. Znajdowała się tam nawet trampolina oraz 10-metrowa wieża umożliwiająca treningi skoków do wody.
W 1936 roku wakacyjny Brasław przeżył podniosłą uroczystość – odsłonięto tam pomnik Józefa Piłsudskiego, na którym fundatorzy umieścili napis:
„Józef Piłsudski, Odnowiciel Polski, Pierwszy jej Marszałek, Syn Ziemi Wileńskiej”.
Na odwrocie znajdował się napis:
„Z potrzeby serc artysty, młodzieży Jego Instytutu, Ziemi Brasławskiej ten wyraz hołdu powstał 5 lipca 1936 roku”.
Odsłonięcie pomnika Józefa Piłsudskiego w Brasławiu, 1936 r. (fot. braslaw1.wordpress.com)
Pomnik nie przetrwał jednak długo – po wkroczeniu Sowietów do miasta został zdemontowany.
Świadkowie tamtych wydarzeń wspominali, że bolszewicy zaczepili rzeźbę łańcuchami o ciężarówkę i z hukiem zerwali ją z cokołu. – „Przybiegł do mnie kolega i mówi: ‘Wiesz co, ściągają głowę Piłsudskiego’. Zobaczyliśmy, jak ciągną ją samochodem. To było bolesne przeżycie” – opowiadał po latach brasławianin Jerzy Żurawski.
Zniszczoną rzeźbę zakopano w ziemi nieopodal wsi Zaborne Gumna pod Brasławiem. I tam, zapomniana, przeleżała kilkadziesiąt lat. Odnalazł ją przypadkiem w 2001 roku miejscowy gospodarz podczas prac przy fundamentach domu. Choć pogięta i nadwyrężona, była bezcenna – to właśnie brasławska głowa Marszałka, świadek dramatycznych losów II Rzeczypospolitej.
Z ziemi brasławskiej do Sulejówka
Niespełna dwa lata później rzeźba trafiła w ręce Jana Klenowicza, znanego także jako John Conrad – Polaka z Brasławia, który w czasie wojny został wywieziony na Sybir, a po wojennej tułaczce osiadł w Stanach Zjednoczonych. W młodości uczęszczał do szkoły im. Piłsudskiego w Brasławiu, a pamięć o Marszałku nosił w sercu całe życie.
W 2003 roku Klenowicz postanowił przywrócić rzeźbę Polsce. Udało mu się przewieźć ją przez granicę w sposób nieoficjalny, „po cichu”, jak sam wspominał. Po konserwacji w Muzeum Narodowym w Warszawie popiersie przekazał Fundacji Rodziny Józefa Piłsudskiego.
Dworek „Milusin”, dom Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (fot. wikipedia.org)
5 czerwca 2004 roku, niemal 65 lat po zniszczeniu pomnika w Brasławiu, odrestaurowana głowa Józefa Piłsudskiego została uroczyście przekazana córce Marszałka, Jadwidze Piłsudskiej-Jaraczewskiej, w dworku „Milusin” w Sulejówku. – „Na ten skarb brasławian lepszego miejsca nie ma. Tu jest ziemia, po której Marszałek chodził, i oto tu stoi budynek, który był jego domem” – mówił wzruszony darczyńca.
Brasławski pomnik w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (fot. kurier365.pl)
Początkowo rzeźba eksponowana była w saloniku dworku, obecnie natomiast stanowi część stałej ekspozycji w galerii SYMBOL w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.
Kresowiak
Zdj. główne: Narodowe Archiwum Cyfrowe
