195 lat temu (1830) w Jaszunach na Wileńszczyźnie zmarł Jan Śniadecki – wybitny polski matematyk, astronom, filozof, pedagog i polityk, nazywany „arcykapłanem umiejętności na całą Polskę i Litwę”.
Doktorat z filozofii uzyskał w 1772 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie początkowo wykładał algebrę. W latach 1778–1781 studiował matematykę, chemię, fizykę i literaturę francuską w Paryżu (Collège de France, pod kierunkiem wielkich uczonych, takich jak Laplace i d’Alembert), a także w Getyndze i Lejdzie. Po powrocie do Krakowa wykładał matematykę i astronomię, a także stał się inicjatorem reformy edukacji na uniwersytecie.
Jan Śniadecki na obrazie Jana Rustema
Doświadczenia krakowskie wykorzystał później na Uniwersytecie Wileńskim, którego rektorem był w latach 1807–1815. Jednocześnie pełnił funkcję dyrektora obserwatorium astronomicznego w Wilnie (1807–1825) i głównego astronoma uczelni.
Śniadecki był człowiekiem niezwykle wszechstronnym. Jako astronom prowadził obserwacje planetoid – jedna z nich, na jego cześć, nosi imię Sniadeckia – badał położenie Słońca, Księżyca i planet oraz zjawiska zaćmienia ciał niebieskich. Jego najważniejszym dziełem z dziedziny astronomii jest rozprawa „O Koperniku”, poświęcona twórcy nowoczesnej astronomii.
Jan Śniadecki w pracowni obserwatorium Uniwersytetu Wileńskiego (źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie)
W matematyce Śniadecki także wniósł istotny wkład: publikował podręczniki akademickie, w których uporządkował terminologię matematyczną i zaproponował jej ujednolicenie. Był prekursorem rachunku prawdopodobieństwa, a jego prace obejmowały wiele dziedzin matematyki. Niektóre z jego dzieł przetrwały do dziś i były tłumaczone na języki obce.
Oprócz prac ścisłych, wydał również „Wybór pism estetyczno-literackich”, wznowiony w 2003 roku, co świadczy o jego szerokich zainteresowaniach humanistycznych.
Jan Śniadecki angażował się także w życie społeczno-polityczne: był członkiem Komisji Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego powołanej przez Napoleona Bonaparte oraz Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk.
Klasycystyczny pałac w Jaszunach, zbudowany z inicjatywy Jana Śniadeckiego według projektu architekta Karola Podczaszyńskiego (fot. wikipedia)
Jako wybitny umysł ścisły nie przepadał za modnymi wówczas romantykami – wzajemnie zresztą, Adam Mickiewicz wykorzystał jego postać jako wzór dla niezbyt sympatycznego Starca w balladzie „Romantyczność”. Znacznie bardziej doceniło go środowisko astronomów – jego imieniem nazwano planetoidę i krater na Księżycu.
Grób Jana Śniadeckiego w Jaszunach (fot. radiopik.pl)
Młodszy brat Jana, Jędrzej Śniadecki, również był wybitnym naukowcem i autorem pierwszego polskiego podręcznika chemii; spoczywa w Horodnikach (obecnie Białoruś).
Jan Śniadecki pozostaje postacią niezwykle zasłużoną dla Wileńszczyzny i Uniwersytetu Wileńskiego; był kontynuatorem dzieła rektorów-poprzedników i wprowadzał trwałe reformy w polskiej nauce.
Kresowiak
