30 lat temu, 30 listopada 1995 roku, zmarła Grażyna Lipińska – jedna z najbardziej niezwykłych Polek XX wieku. Choć urodziła się w Warszawie, jej życie było głęboko związane z Kresami. Jako sanitariuszka brała udział w walkach o Lwów w 1918 roku i w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, wspierała także III powstanie śląskie. Uczestniczyła w obronie Grodna przed Sowietami w 1939 roku, przeszła marsz śmierci na trasie Mińsk–Czerwień w 1941 roku, a następnie pracowała w wywiadzie Armii Krajowej na Kresach. Łącznie 14 lat spędziła w więzieniach i łagrach sowieckich. Po latach zaangażowała się w działalność „Solidarności”. Za swoje zasługi została odznaczona orderem Virtuti Militari.
Pedagog i działaczka społeczna
W okresie międzywojennym Grażyna Lipińska udzielała się społecznie i politycznie na Kresach Wschodnich. Jako kandydatka do Sejmu opracowała koncepcję rozwoju polskich szkół na tych terenach, postulując jednocześnie konieczność rozbudowy szkolnictwa białoruskiego. Była nauczycielką, a później dyrektorką szkoły zawodowej w Grodnie.
Grażyna Lipińska w młodości (fot. IPN)
Obrona Grodna i działalność w podziemiu
We wrześniu 1939 roku, gdy Polska została zaatakowana przez Niemcy i ZSRR, Lipińska broniła Grodna przed Sowietami. Jej opis próby ratowania 15 letniego Tadka Jasińskiego przymocowanego do sowieckiego czołgu przeszedł do kanonu naszej literatury wspomnieniowej. Po zdobyciu Grodna przez Armię Czerwoną została aresztowana przez NKWD i osadzona w Mińsku, gdzie skazano ją na 10 lat łagrów i 15 lat zsyłki. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 roku przeszła wraz z innymi więźniami NKWD drogę śmierci z Mińska do Czerwienia. Tam, wraz z grupą osób podających się za więźniów kryminalnych, została wypuszczona przez konwojentów. Po kilku tygodniach pieszej wędrówki dotarła do Warszawy, gdzie włączyła się w działalność konspiracyjną, następnie skierowana do referatu Wschód wywiadu dalekiego zasięgu Oddziału II Komendy Głównej ZWZ-AK w Mińsku.
Obraz przedstawiający męczeństwo młodocianego obrońcy Grodna Tadka Jasińskiego
Trzy tygodnie po zajęciu Mińska przez Armię Czerwoną, gdy szykowała się do wyjazdu do Polski, została aresztowana przez NKWD, oskarżona o szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii i skazana na 6 lat łagru. W 1950 roku ponownie stanęła przed sądem w Wilnie, otrzymując wyrok 25 lat. Przetrzymywano ją m.in. na Łubiance oraz w więzieniach w Wilnie, Mińsku i Nowosybirsku, gdzie przeszła brutalne śledztwo. Trafiła do łagrów w Bracku, Gorkim, Orszy, Nowosybirsku, Suchobezwodnej, Tajszecie i Kemerowie. Po ułaskawieniu w październiku 1956 roku, 15 października wróciła do Polski.
Wyrok sowieckiego sądu w Mińsku z 12 maja 1951 r. skazujący Grażynę Lipińską na 25 lat łagru (fot. z archiwum rodziny Grażyny Lipińskiej)
Powrót do Polski
Po powrocie do Polski w 1956 roku Lipińska podjęła pracę w bibliotece Politechniki Warszawskiej. Mimo to, jej działalność nie pozostała niezauważona. Była stale inwigilowana przez SB i, co zaskakujące, również przez KGB. W 1980 roku wstąpiła do „Solidarności”, kontynuując swoją walkę o wolność i sprawiedliwość. Zbierała materiały i relacje o tym, co działo się na Kresach Wschodnich, które zainspirowały ją do napisania wspomnień „Jeśli zapomnę o nich…”.
Grażyna Lipińska na Politechnice Warszawskiej, z prawej zastępca dyr. Biblioteki Głównej PW Anna Wojciechowska, ok. 1990 r. (fot. Archiwum rodziny Grażyny Lipińskiej)
Grażyna Lipińska, obok hm. Maria Dekert, lata 90. (fot. Archiwum rodziny Grażyny Lipińskiej)
Ocaliła od zapomnienia tragiczne losy rodaków na Wschodzie
Najważniejszym dziełem Grażyny Lipińskiej są jej wspomnienia z lat wojny i zesłania zatytułowane „Jeśli zapomnę o nich…”, wydane w Paryżu w 1988 roku. To właśnie dzięki nim Polacy po raz pierwszy dowiedzieli się o operacji antypolskiej NKWD z lat 1937–1938 – pierwszym ludobójstwie dokonanym na Polakach w XX wieku, którego ofiarami padło około 111 tysięcy rodaków.
Pamięć o bohaterce
W 1998 roku na ścianie domu przy Placu Przymierza 8, w którym mieszkała odsłonięto pamiątkową tablicę jej pamięci. Tablice poświęcone Grażynie Lipińskiej znajdują się również przy kościele św. Katarzyny na Służewie w Warszawie oraz w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej, w czytelni im. Grażyny Lipińskiej, gdzie wyryto następującą inskrypcję: “…Niech jej wierność ideałom będzie wzorem dla tych, którzy studiują i pracują w murach tej Uczelni”.
Tablica pamiątkowa na domu Grażyny Lipińskiej w Warszawie (fot. twoja-praga.pl)
W dniu 15 czerwca 2007 roku została pośmiertnie odznaczona – Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
Więcej o bohaterce przeczytasz w publikacji IPN.
Przeczytaj również:
Oprac. na podst. IPN, twoja-praga.pl
