Rok 2026 został ogłoszony Rokiem Sergiusza Piaseckiego – naszego wybitnego krajana rodem z Nowogródczyzny, pisarza i żołnierza, człowieka niepokornego i zakochanego w wolności. Jak sam pisał: „Nie ma większej hańby i upokorzenia dla człowieka, jak być obywatelem sowieckim”. Mało kto wie, że Piasecki jest jednym z ulubionych twórców prezydenta Nawrockiego.
Co roku Sejm RP wybiera patronów, których dorobek i postawa zasługują na szczególne upamiętnienie. W 2026 roku jednym z nich został Sergiusz Piasecki – pisarz, antykomunista i człowiek o niezwykle barwnym życiorysie. Decyzja ta wiąże się także z 60. rocznicą jego śmierci i stanowi przypomnienie o jego walce o wolność.
Kim był Sergiusz Piasecki
Sergiusz Piasecki urodził się w 1899 r. na Nowogródczyźnie, w Lachowiczach. Był nieślubnym dzieckiem zruszczałego polskiego szlachcica Michała Piaseckiego i Białorusinki Klaudii Kułakowicz. Od 11 roku życia wychowywała go konkubina ojca Filomena Gruszewska. Był to dla niego trudny okres. Przemoc fizyczna i psychiczna ugruntowała jego niepokorny charakter.
Tablica pamiątkowa Sergiusza Piaseckiego na ścianie kościoła w Lachowiczach na Białorusi (fot. wikipedia.org)
W 1917 r. był świadkiem wybuchu rewolucji bolszewickiej w Moskwie. Zbrodniczy terror i bestialstwo rewolucjonistów utrwaliło na resztę życia jego postawę zagorzałego antykomunisty. Podjął walkę z bolszewikami, najpierw w szeregach powstańczych oddziałów białoruskich, następnie jako żołnierz Wojska Polskiego. Brał udział w obronie Warszawy w 1920 r. Po demobilizacji, pozbawiony środków do życia, związał się ze światem przestępczym.
W sierpniu 1922 r. został agentem w Ekspozyturze II Oddziału Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 6 w Brześciu nad Bugiem, zajmującym się wywiadem, kontrwywiadem i dywersją pozafrontową. Należał do grupy tzw. zakordonnych agentów tej placówki regularnie przekraczających granicę sowiecką. Za brawurową odwagę w pełnieniu służby z narażeniem życia został mianowany na stopień podporucznika. Niestety, funkcjonowanie w środowisku przemytników i konfidentów połączone z nadużywaniem alkoholu i narkotyków doprowadziło do naruszeń dyscypliny – Piasecki został zwolniony ze służby w 1926 r. Po aresztowaniu za działalność rabunkową został skazany na karę śmierci, zmienioną przez Prezydenta Ignacego Mościckiego, w uznaniu wcześniejszych zasług, na 15 lat więzienia. Większość kary odbył w najcięższym więzieniu II RP na Świętym Krzyżu. Po latach jego adwokat i działacz PPS Adam Pragier tak charakteryzował ten okres:
„[Piasecki] nie był typem bandyty czy złodzieja, ale raczej typem awanturnika z XVII-wieku, zabłąkanym w nasze czasy”.
W więzieniu Sergiusz Piasecki przeszedł głęboką przemianę duchową. Ujawnił się wówczas jego niezwykły talent pisarski. Dzięki rosnącej popularności jego twórczości – debiutancką powieść „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” uznano za najpopularniejszą książkę 1937 r., powieść została przetłumaczona łącznie na 16 języków – Prezydent Ignacy Mościcki skrócił wymiar kary o 4 lata. Za Sergiuszem Piaseckim wstawiało się u prezydenta wielu pisarzy, m.in. Melchior Wańkowicz. Po wyjściu z więzienia, w sierpniu 1937 r., Piasecki napisał do Wańkowicza telegram:
„Za zdjęcie z krzyża dziękuję, dziękuję, dziękuję”.
Fotografia Sergiusza Piaseckiego z okładki jego powieści Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy (1937)
We wrześniu 1939 r. Sergiusz Piasecki wstąpił na ochotnika do kompanii granicznej Korpusu Ochrony Pogranicza „Rykonty”. Od 19 lutego 1940 r. do 7 lutego 1945 r. służył w Okręgu Wileńskim Armii Krajowej, ponownie wykazując się odwagą i skutecznością w działaniu. Był członkiem oddziału specjalnego do wykonywania wyroków śmierci wydanych przez podziemne sądy. W grudniu 1943 r. Sergiusz Piasecki otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami za „wyróżniającą się służbę żołnierza w szeregach konspiracji”. Było to w rzeczywistości odznaczenie za przeprowadzoną przez Piaseckiego w Wilnie akcję uratowania materiałów katyńskich oraz raportu Mackiewicza.
Po zajęciu Wileńszczyzny przez Sowietów latem 1944 r. ciągle musiał się ukrywać. Był poszukiwany przez komunistyczny Urząd Bezpieczeństwa. W maju 1946 r. przedostał się z okupowanego przez Sowietów Wilna do Włoch, gdzie wstąpił do 2. Korpusu Polskiego. Dzięki temu po demobilizacji mógł zamieszkać w Anglii, gdzie rozwinął swoją działalność literacką i publicystyczną należąc od 1947 r. do Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.
Wystawa o Sergiuszu Piaseckim na wileńskim Świętym Krzyżu (fot. Mikołaj Bujak/IPN)
W zasobie Archiwum IPN znajduje się zapis dotyczący Sergiusza Piaseckiego w kartotece ogólnoinformacyjnej byłego Biura “C” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie:
Pisarz, przed wojną związany z Oddz. II. Nastawiony zdecydowanie wrogo w stosunku do kraju i antyradziecko. Wpisany do indeksu osób niepożądanych w PRL (…)
Jeden z portretów Sergiusza Piaseckiego autorstwa S. I. Witkiewicza
W Wielkiej Brytanii Piasecki żył bardzo skromnie, często dorabiając na utrzymanie pracą fizyczną. Bardzo dużo pisał, m.in. odtworzył swoje więzienne książki, zatrzymane kiedyś przez cenzurę.
Był zagorzałym wrogiem komunizmu, czemu dawał wyraz w publikowanych tekstach. Niezwykle sugestywnie przedstawił obraz „demokratycznej Polski” po 1945 r. w grotesce „Siedem pigułek Lucyfera”; „Zapiski oficera Armii Czerwonej” stanowią natomiast satyrę na sowieckie państwo i propagandę. W książkach „Strzęp legendy”, „Człowiek przemieniony w wilka” i „Dla honoru Organizacji” utrwalił okupacyjną rzeczywistość i działalność w AK. Współpracował z polską prasą emigracyjną. Jego artykuły ukazywały się w wychodzących w Anglii „Wiadomościach”, „Dzienniku Polskim” oraz „Tygodniku Polskim” w USA, „Narodowcu” we Francji i w „Pod prąd” w Szwajcarii.
W swoich publikacjach był bardzo radykalny i surowo oceniał ustrój komunistyczny oraz jego współpracowników. Napiętnował, jego zdaniem zbyt łagodną, politykę państw zachodnich wobec ZSRS. W pamflecie „Były poputczik Miłosz” ostro skrytykował Czesława Miłosza. Tekstem tym rozpętał burzę na łamach paryskiej „Kultury”. Spisywał również „Dzienniki”. Niestety, tuż przed śmiercią zniszczył je niemal w całości. Wśród polskiej emigracji cieszył się bardzo dobrą opinią.
Wycieńczony długoletnim więzieniem, latami okupacji i ascetycznym życiem na emigracji, zachorował na raka płuc. Zmarł 12 września 1964 r. Został pochowany na Borough Cemetery w Hastings.
W ubiegłym roku odbył się jego symboliczny powrót do ojczyzny. Jego szczątki zostały złożone na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
Prezydent Nawrocki fanem Piaseckiego
Karol Nawrock nie kryje swojej fascynacji twórczością Piaseckiego. „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” to jego ulubiona książka. Prezydent brał także udział w uroczystym, państwowym pochówku Sergiusza Piaseckiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, po ekshumacji jego szczątków z angielskiego Hastings we wrześniu bieżącego roku. Co więcej, Nawrocki przeprowadził wywiad z synem Piaseckiego, Władysławem Tomaszewiczem, dokumentując życie i twórczość pisarza. Materiały te są promowane przez Instytut Pamięci Narodowej, którego Nawrocki był prezesem.
Prezydent Karol Nawrocki z Władysławem Tomaszewiczem, synem Sergiusza Piaseckiego, podczas pogrzebu pisarza na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (fot. Mikolaj Bujak/KPRP)
Przeczytaj również:
Na podst. IPN
