Czortków to niewielkie, kresowe miasto na Podolu, położone nad rzeką Seret, z populacją około 20 tys. W czasach II Rzeczypospolitej mieściło się tu dowództwo Brygady KOP „Podole”. W nocy z 21 na 22 stycznia 1940 roku Czortków stał się miejscem pierwszego zbrojnego zrywu Polaków przeciwko Sowietom, który niestety zakończył się klęską.
Wieczorem 21 stycznia w kościele Ojców Dominikanów zebrało się 200 konspiratorów podzielonych na cztery grupy. Planowali opanować koszary i więzienie, całe miasto, a następnie zdobyć dworzec kolejowy i przedostać się pociągiem do Rumunii.
Strażnica Korpusu Ochrony Pogranicza na granicy polsko-rumuńskiej nieopodal Czortkowa (fot. wikipedia.org)
Po wkroczeniu Sowietów we wrześniu 1939 roku mieszkańcy Czortkowa tracili majątki, a inteligencja trafiała do więzień. Już w październiku 1939 roku powstała organizacja Stronnictwo Narodowe, kierowana przez Tadeusza Bańkowskiego, Henryka Kamińskiego i Heweliusza Malawskiego, wspieraną przez nauczyciela i harcmistrza Józefa Opackiego.
Konspiratorzy wybrali moment, gdy duża część sowieckich żołnierzy walczyła na froncie fińskim, a dodatkowo data zbiegła się z rocznicą powstania styczniowego. Choć wielu nie dotarło na miejsce z powodu ostrej śnieżycy, akcja się odbyła. Powstańcy ruszyli do walki z okrzykiem „Z krzyżem!”.
Resztki polskiego pomnika z 1933 roku na cmentarzu rzymsko‑katolickim przy ul. Mickiewicza (obecnie ul. Bandery) dla uczczenia czortkowian poległych w Polskiej Organizacji Wojskowej i Legionach w walce o niepodległość. W nocy z 21 na 22 stycznia 1940 roku uczestnicy powstania zgromadzili się przy pomniku, skąd wyruszyli do ataku. Monument częściowo zniszczono w latach 1939–1941 (fot. polska-zbrojna.pl)
Udało im się opanować szpital, ale Sowieci szybko zorganizowali obronę koszar. Powstańcy stracili łączność, rozproszyli się i akcja zakończyła się niepowodzeniem.
Straty Sowietów wyniosły 3 zabitych i 2 rannych żołnierzy. Większość powstańców trafiła w ręce NKWD – 24 zostało rozstrzelanych, a 55 wysłano do obozów pracy. Ci, którzy przeżyli, zostali zwolnieni po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 roku.
Kresowiak
