30 minut po północy 23 kwietnia 1794 r. wystrzał armatni z arsenału, będący umówionym sygnałem rozpoczęcia walk przeciw Rosjanom, zapoczątkował insurekcję wileńską. Wybuch powstania przyśpieszyły wieści o zwycięstwie Kościuszki pod Racławicami, wyzwoleniu Warszawy oraz przyłączeniu się Szawli do zrywu.
Decyzja o powstaniu została podjęta przez pułkownika Jakuba Jasińskiego, poetę o jakobińskich poglądach, który stojąc na czele około 300 ludzi, podzielonych na kilka oddziałów w nocy z 22 na 23 kwietnia opanował miasto i rozbił carski garnizon.
Jakub Jasiński – przywódca insurekcji wileńskiej
Tak wydarzenia tamtej nocy przedstawił Juliusz Słowacki w dramacie „Horsztyński”:
„Otóż… w nocy o godzinie 7-mej Jasiński z trzystu ludźmi przeszedł wyłomem muru koło Ostrej Bramy… księżyca jeszcze nie było…przed Ostrą Bramą świeciła lampa… Spiskowi, idąc przed nią, żegnali się… I cicho podsunęli się wszyscy pod obdwach naprzeciw ratusza… Jasiński poskoczył szybko i zabił szyldwacha, tak że Moskal nie jęknął… Chwycił za karabin… Spiskowi rozebrali broń z kozłów i tarabany… Jasiński rozesłał barabańszczyków na wszystkie ulice – i rozkazał, aby skoro uderzy ósma godzina, wszyscy zaczęli bębnić – sam ulicą Zamkową z dwiestu 50 ludźmi poszedł na Arsenał… Uderzyła ósma… we wszystkich ulicach ozwały się bębny – Moskale w popłochu sądzili, że na każdej ulicy stoi oddział żołnierzy – i uciekali od bębna do bębna… Jasiński wziął Arsenał – i kazał bić w dzwony… Okropny rozgłos dzwonów obudził lud – zaczął w Arsenale zbierać się – broń rozebrał – i mordował Moskali…”
Pieczęć Kawalerii Narodowej Wielkiego Księstwa Litewskiego (fot. wikipedia.org/Maciej Szczepańczyk)
Zwycięstwo spiskowców rzeczywiście było imponujące, pokonali znacznie liczniejsze oddziały rosyjskie, biorąc do niewoli wielu żołnierzy, podoficerów i oficerów wraz z generałem Arsienjewem, komendantem miasta, pułkownikiem Rebokiem i hetmanem Kossakowskim. Jedynie oddziałom majora Tuczkowa udało się ostrzelać ogniem artyleryjskim wiele budynków na Pohulance i uciec z miasta w stronę Wzgórz Ponarskich.
Litewski powstaniec w mundurze z 1792 roku
24 kwietnia na placu Ratuszowym ogłoszono „Akt Powstania Narodu Litewskiego”, wzorowany na akcie krakowskim Tadeusza Kościuszki z marca 1794 r. Tego dnia powołano także Radę Najwyższą Rządową Litewską, na której czele stanął wojewoda nowogródzki Józef Niesiołowski. Wchodzący w skład Rady Sąd Kryminalny skazał na śmierć przez powieszenie hetmana Kossakowskiego. 25 kwietnia na szubienicy przed ratuszem targowiczanin został powieszony w żółtym, nankinowym szlafroku. W chwili jego śmierci odezwały się dzwony kościoła św. Kazimierza, a tłum krzyczał: „Niech żyje Rzeczpospolita”. Do 12 sierpnia 1794 r. Wilno pozostało wolne.
Źródło: muzhp.pl
