Sto lat po śmierci jednego z największych zbrodniarzy dwudziestowiecznej Europy, współtwórcy sowieckiego aparatu terroru Feliksa Dzierżyńskiego władze współczesnej Rosji ponownie uznają go za jednego ze swoich bohaterów. Twórca sowieckiej bezpieki Dzierżyński został ogłoszony patronem Akademii Federalnej Służby Bezpieczeństwa (FSB). Decyzję rosyjskiego dyktatora Władimira Putina uzasadniono „wybitnym wkładem Feliksa Dzierżyńskiego w zapewnienie bezpieczeństwa państwa”.
Feliks Dzierżyński pochodził z majątku Dzierżynowo pod Stołpcami, gdzie władze białoruskie zrekonstruowały jego dwór i utworzyły muzeum. Jego „wybitny wkład” przejawiał się milionami ofiar czerwonego terroru oraz stworzeniem zaczątków archipelagu sowieckich obozów pracy. Działania Kremla to więc kolejny przejaw trwającej od lat sowietyzacji oficjalnej pamięci historycznej i rehabilitacji twórców zbrodniczego systemu.
Zrekonstruowany dwór Dzierżyńskiego na Białorusi (obecnie muzeum)
W historiografii PRL Dzierżyński był uznawany za bohatera, Polaka odgrywającego kluczową rolę w zwycięstwie rewolucji bolszewickiej. Znacznie ciszej mówiono o jego udziale w marionetkowym Tymczasowego Komitecie Rewolucyjnym Polski w Białymstoku, który gdyby nie polskie zwycięstwo w sierpniu 1920 r. ustanowiłby sowiecki reżim w okupowanej Polsce. Jego imieniem nazywano fabryki, szkoły, ulice oraz kuźnie kadr reżimu – Akademię Spraw Wewnętrznych, Wyższą Szkołę Oficerską w Legionowie i Wojskową Akademię Polityczną.
Przez niemal cztery dekady Warszawę szpecił pomnik zbrodniarza. Na jego cokole umieszczono napis: „Feliks Dzierżyński to duma polskiego ruchu rewolucyjnego”. Wielokrotnie podejmowano próby zniszczenia pomnika. Do legendy przeszła próba pomalowania monumentu na czerwono, podjęta przez licealistę Emila Barchańskiego i jego kolegów w 1982 r. 3 czerwca 1982 r. Emil Barchański zaginął w niewyjaśnionych do dzisiaj okolicznościach. Dwa dni później jego ciało wyłowiono z Wisły. Sprawców nigdy nie znaleziono. Prowadzone w 1982 r. oraz w latach późniejszych (w tym przez pion śledczy IPN) dochodzenia nie wyjaśniły, jak doszło do jego śmierci.
Pomnik Dzierżyńskiego na obecnym placu Bankowym w Warszawie
Warszawski pomnik Feliksa Dzierżyńskiego usunięto 17 listopada 1989 r. W trakcie demontażu rzeźba rozpadła się na kawałki. Moment likwidacji tego obiektu propagandowego jest uznawany za symboliczny początek dekomunizacji polskiej przestrzeni publicznej.
Przeczytaj również:
Źródło: IPN
