Konstytucja 3 maja to fundamentalny akt w polskiej historii, uznawany za pierwszą nowoczesną, spisaną konstytucję w Europie i drugą na świecie (po konstytucji Stanów Zjednoczonych z 1787 r.). Uchwalona przez Sejm Czteroletni (Wielki), stanowiła desperacką, lecz nowatorską próbę ratowania suwerenności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w obliczu zagrożenia ze strony sąsiednich mocarstw. Już kilka tygodni po jej uchwaleniu rozpoczęto wznoszenie pomników upamiętniających to wydarzenie. Na ziemiach I Rzeczypospolitej powstało około 300 Kolumn Sławy – różnej formy, stawianych głównie przez szlachtę popierającą reformy.
Wiele z nich wzniesiono na dzisiejszej Białorusi. W 2018 roku Ambasada RP w Mińsku opublikowała katalog autorstwa Elżbiety Iniewskiej dokumentujący te obiekty. Oto najważniejsze zachowane lub udokumentowane kolumny:
Antopol (rej. drohiczyński) – otynkowana kolumna obok cerkwi, w dawnych dobrach Brewernów, ufundowana ok. 1792 r. przez Józefa Bystrego, starostę hutowskiego. Bystry był komisarzem do spraw granic dóbr, posłem na elekcję w 1764 r., później komisarzem skarbu litewskiego (1780) i kasztelanem brzeskim litewskim. Jego krewni z ziem zakroczymskiej i ciechanowskiej również podpisali elekcję Stanisława Augusta.
kolumny.refy.pl
Benica (rej. mołodeczański) – została zniszczona po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku i nigdy jej nie odbudowano. Zachowała się jedynie przedwojenna fotografia pomnika.
Bezdzież (rej. drohiczyński) – kolumnę początkowo planowano jako kaplicę słupkową upamiętniającą konfederatów barskich i bitwę z 6 września 1771 roku, w której wojska Michała Kazimierza Ogińskiego rozbiły oddział rosyjski. W trakcie budowy, w 1791 roku, zdecydowano jednak poświęcić ją uchwaleniu Konstytucji 3 maja. Pomnik został konsekrowany przez miejscowego proboszcza, a wokół niego utworzono cmentarz.
Prawdopodobnym fundatorem był Michał Hieronim Radziwiłł (1744–1831), wojewoda wileński i uczestnik życia politycznego schyłku Rzeczypospolitej.
fot. kolumny.refy.pl
Zdzięcioł (rejon zdzięciolski) – powstała na przełomie XVIII i XIX wieku w pobliżu majątku Radziwiłłów i siedziby Ignacego Domeyki „Żybortowszczyna”. Dla jej ochrony utworzono w tym miejscu cmentarz katolicki, na którym zachowały się polskie nagrobki. Dziś kolumnę wieńczy metalowy krzyż.
fot. znadniemna.pl
Faszczewka (rej. szkłowski) – kolumna na skraju cmentarza z drewnianym posągiem; ufundowana przez jezuitów, którzy za to zostali uwięzieni i torturowani przez Rosjan.
fot. fgb.by/Аляксей Мацеша
Głębokie (rej. głębocki) – odnowiona kolumna na cmentarzu (ostatnio uszkodzona przez bocianie gniazdo).
fot. planetabelarus.by/Siarhei Plytkevich
Leonpol (rej. miorski) – kolumna została ufundowana przez Jana Nikodema Łopacińskiego w 1791 roku, niedługo po uchwaleniu Konstytucji. Wzniesiono ją nad Dźwiną, przy granicy która powstała w wyniku I rozbioru, aby podtrzymywać na duchu Polaków odciętych od Rzeczypospolitej.
Jak pisał sam fundator, pomnik miał być widoczny „z daleka” i krzepić serca rodaków „za kordonem”. Poświęcono go uroczyście w sierpniu 1791 roku. Ironią losu jest to, że już kilka miesięcy później znalazł się pod panowaniem zaborcy.
fot. polonika.pl/Kazimierz Patejuk
Nowojelnia (rej. zdzięciolski) – znajduje się ok. 300 m na zachód od cerkwi Narodzenia NMP, niedaleko mostu na Mołczadzi. Odnowiona w latach 20. XXI wieku, jest dziś chroniona jako zabytek z przełomu XVIII i XIX wieku.
fot. wikimedia commons
Piaski (rej. mostowski) – kolumna stoi na miejscowym cmentarzu katolickim. Ufundował ją książę Aleksander Sapieha, by upamiętnić kuzyna – Kazimierza Nestora Sapiehę, współtwórcę Konstytucji 3 maja.
fot. globustut.by
fot. isokolka.pl
Połońsk (rej. prużański) – ceglasta kolumna, jedna z dwóch w okolicy (druga w Mogilewcach). Według niepotwierdzonych przekazów obie, o identycznym kształcie, nazywano „kolumnami powstańców styczniowych” i łączono z oddziałem Romualda Traugutta.
fot. globustut.by
Skoki (rej. brzeski) – kolumna znajduje się ok. 1 km od wsi Skoki i była nazywana przez miejscowych Kolumną św. Rafała Archanioła. W pobliżu leży majątek związany z Julianem Ursynem Niemcewiczem oraz Janem Ursynem Niemcewiczem, prezydentem Brześcia Litewskiego w II RP.
fot. orda.of.by
fot. orda.of.by
Wistycze (rej. brzeski) – kolumna znajduje się na terenie dawnego majątku Pawła Jagmina, marszałka szlachty kobryńskiej i administratora Ekonomii Brzeskiej. Około 1795 roku wzniósł ją jako upamiętnienie Konstytucji 3 maja i wyraźny gest polityczny, po tym jak Wistycze po rozbiorach znalazły się w granicach Imperium Rosyjskiego.
fot. globustut.by
Żyrmuny (rej. lidzki) – znajduje się w dawnym majątku Radziwiłłów i jest nazywana przez miejscowych Kolumną Jana Chrzciciela. Jest częściowo zniszczona i pozbawiona zwieńczenia.
fot. globustut.by
