Brat marszałka, którego szanują w Japonii

17 maja 1918 roku w Paryżu zmarł Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Józefa Piłsudskiego — wybitny polski etnograf i antropolog, który poświęcił życie badaniu rdzennych ludów Dalekiego Wschodu, zwłaszcza Ajnów. Skazany na katorgę na Sachalinie, swój wyrok przekształcił w niezwykłą misję naukową. O osiągnięciach naukowych naszego krajana z Wileńszczyzny uczą się dzieci w Japonii. W Polsce pozostaje on jednak postacią wciąż zbyt mało znaną.

Bronisław Piotr Piłsudski urodził się 2 listopada 1866 roku w Zułowie na Wileńszczyźnie. Był synem Józefa Wincentego Piłsudskiego i Marii z Billewiczów. Miał jedenaścioro rodzeństwa. W 1876 roku rodzina Piłsudskich przeniosła się na stałe do Wilna. Bronisław rozpoczął naukę w I Gimnazjum, gdzie wraz z bratem Józefem współorganizował koło samokształceniowe „Spójnia”. Maturę zdał w Petersburgu w 1886 roku i tam rozpoczął studia prawnicze. Już na pierwszym roku znalazł się w grupie spiskowców przygotowujących zamach na cara Aleksandra III. 14 marca 1887 roku został aresztowany i skazany na śmierć, jednak wyrok zamieniono na 15 lat katorgi na Sachalinie.

Na zesłaniu pracował przy wyrębie lasu, jako cieśla przy budowie cerkwi, a później w kancelarii więziennej. Uczył także miejscowe dzieci i prowadził obserwacje meteorologiczne. Kontakt z rdzenną ludnością Sachalinu przerodził się w trwałe zainteresowanie ich kulturą. Poznał język Niwchów i rozpoczął badania nad ich folklorem.

Dzięki amnestii jego wyrok złagodzono do dziesięciu lat. W 1899 roku opuścił Sachalin i podjął pracę we Władywostoku, w Muzeum Towarzystwa Badania Kraju Amurskiego.

W 1902 roku ponownie przeniósł się na Sachalin, gdzie do 1905 roku prowadził badania nad Ajnami. Poznał ich język i obyczaje. Nie tylko zbierał materiały folklorystyczne i językowe, lecz także wykonywał fotografie. Był pionierem nagrywania tekstów i pieśni na wałki fonograficzne. Pobyt na Sachalinie zaowocował bogatym dorobkiem naukowym dotyczącym Ajnów, Goldów, Giliaków i Oroczonów, a Bronisław Piłsudski stał się jednym z najwybitniejszych znawców kultury tych ludów.

W 1906 roku powrócił do kraju i osiadł w Galicji. Mieszkał z przerwami w Zakopanem, Krakowie, Lwowie oraz Limanowej. W tym czasie podróżował także do Francji, Anglii, Szwajcarii, Czech i Belgii, pogłębiając wiedzę muzeologiczną i etnologiczną.

W latach 1906–1908 przyjeżdżał do Zakopanego głównie dla odpoczynku i poprawy zdrowia. Mieszkał wówczas w pensjonacie „Hygea” przy Krupówkach. Jesienią 1906 roku odwiedził Muzeum Tatrzańskie, mieszczące się wtedy w drewnianym budynku przy ulicy Chałubińskiego. Kilka lat później związał swoją działalność właśnie z tą placówką.

W latach 1911–1914 pobyty Bronisława Piłsudskiego pod Giewontem miały głównie charakter naukowy. Pod wpływem Stanisława Witkiewicza oraz krakowskich uczonych rozpoczął badania etnograficzne na Podtatrzu i założył przy Towarzystwie Tatrzańskim Sekcję Ludoznawczą.

Uporządkował zbiory etnograficzne Muzeum Tatrzańskiego, wyznaczył kierunki ich rozwoju oraz zainicjował wydawanie „Rocznika Podhalańskiego”. Dzięki jego działalności muzealne kolekcje wzbogaciły się o setki eksponatów z Podhala, Spisza i Orawy.

Wybuch I wojny światowej zmusił Bronisława Piłsudskiego do opuszczenia Polski. Do ojczyzny już nigdy nie powrócił. 17 maja 1918 roku zmarł śmiercią samobójczą w Paryżu, rzucając się z mostu do Sekwany. Został pochowany na cmentarzu w Montmorency.

Dorobek naukowy Bronisława Piłsudskiego do dziś cieszy się ogromnym uznaniem. Zorganizowano liczne międzynarodowe sesje naukowe poświęcone jego działalności, a od 1981 roku działa Międzynarodowy Komitet dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego. W 1997 roku w Jużnosachalińsku utworzono Instytut Naukowego Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego, a od 1998 roku publikowane są jego dzieła zebrane.

Eksponaty zgromadzone przez Piłsudskiego znajdują się dziś m.in. w muzeach w Jużnosachalińsku, Władywostoku i Petersburgu, a także w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem.

Bronisław Piłsudski został upamiętniony pomnikami na Sachalinie i Hokkaido, tablicą pamiątkową w Krakowie oraz symboliczną mogiłą na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem. W 2018 roku jego pomnik stanął również przed Muzeum Miejskim w Żorach.

Źródło: muzeumtatrzanskie.pl

Zdj. główne: Archiwum Narodowe w Krakowie