Pożar w Budsławiu w 2021 roku nie tylko poważnie uszkodził kościół, ale też otworzył drzwi do nieznanej dotychczas historii świątyni.
W trakcie prac ratunkowych i geologicznych wewnątrz kaplicy św. Barbary niespodziewanie odkryto mury absydy starszego kościoła. Latem 2025 roku przeprowadzono pełne wykopaliska archeologiczne pod kierunkiem badacza Instytutu Historii Narodowej Akademii Nauk Białorusi, prof. Andrzeja Metelskiego. Wyniki przedstawiono pod koniec kwietnia 2026 roku na konferencji w Nieświeżu.
Dotychczasowe poglądy, że stary kościół (pomarańczowy) został włączony w bryłę nowego kościoła (brązowy), zostały obalone przez najnowsze badania archeologiczne. Rysunki z przedprojektowej dokumentacji inwestycyjnej
Okazało się, że dotychczasowe poglądy historyków (m.in. Marii Kałamajskiej-Saeed i Igora Surmaczewskiego) były błędne. Bernardyński kościół Nawiedzenia NMP z lat 1633–1643 nie został wbudowany w obecną świątynię. Współczesny barokowy kościół jedynie częściowo nakłada się na jego lokalizację, ale nie zawiera jego murów. Znaczna część starszej budowli, w tym kruchta, leży poza obecną kaplicą św. Barbary.
Kruchta starego kościoła, odkryta daleko poza granicami współczesnej świątyni. Zdjęcie: kanał Telegram Instytutu Historii NANB (Narodowej Akademii Nauk Białorusi)
Stary kościół był jednonawową budowlą o długości ok. 31 m i szerokości ok. 11 m, z wieloboczną apsydą i sklepionymi kryptami pod całą posadzką. Miał dach pokryty masywną dachówką, witraże w oknach oraz podłogę z kamiennych płyt. Ściany pokrywał tynk w ciepłym kolorze ochry.
Rysunek starego kościoła z rękopiśmiennej kroniki klasztoru. 1767 r. Źródło: Wikimedia Commons
Stary kościół w Budsławiu na rysunku z 1650 roku. Źródło: Wikimedia Commons
Odkrycie wyjaśnia też zagadkę słynnego drewnianego ołtarza perspektywicznego z połowy XVII wieku, autorstwa Piotra Gramela. Ten iluzjonistyczny ołtarz, inspirowany włoskim barokiem, powstał dla większej, wielobocznej apsydy starego kościoła. Gdy po rozbiórce starej świątyni przeniesiono go do znacznie węższej i prostokątnej kaplicy św. Barbary, musiał zostać mocno zmodyfikowany, co wcześniej budziło wątpliwości architektoniczne.
Kresowiak
Zdj. główne: wikimedia commons
