220 lat temu (1806) w Porzeczu koło Słonima urodził się Michał Wołłowicz – organizator ruchu niepodległościowego na Grodzieńszczyźnie, uczestnik powstania listopadowego (1830–1831) oraz partyzantki Józefa Zaliwskiego w 1833 roku.
Pochodził ze szlacheckiego rodu Wołłowiczów. Był synem Kazimierza Wołłowicza, podkomorzego słonimskiego. W latach 1822–1825 studiował na Uniwersytecie Wileńskim. Utrzymywał bliskie kontakty z tajnymi stowarzyszeniami filomatów i filaretów, przyjaźnił się m.in. z Ignacym Domeyką, Michałem Chodźką i innymi wybitnymi studentami.
Uniwersytet Wileński, dziedziniec Skargi, kościół św. Janów, Aula Kolumnowa
Brał udział w powstaniu listopadowym w oddziale generała Antoniego Giełguda. Po klęsce powstania musiał emigrować do Francji, gdzie związał się z organizacjami demokratycznymi i ruchem karbonariuszy. Reprezentował radykalne poglądy dotyczące społecznej przebudowy kraju. Opowiadał się za utworzeniem Litwy jako demokratycznej republiki związanej federacyjnie z Polską. Krytycznie oceniał powstanie lat 1830–1831, które – jego zdaniem – nie miało „ogólnoludzkiego celu”. Uważał, że główną siłą walki wyzwoleńczej powinny być masy ludowe, przede wszystkim chłopi. Domagał się zniesienia pańszczyzny i prawa każdego narodu do samodzielnego rozwoju.
Michał Wołłowicz oraz Leon Przecławski portrety z dzieła Józefa Straszewicza, „Les Polonais et les Polonaises de Revolution du 29 Novembre 1830”
Pod wpływem Józefa Zaliwskiego zdecydował się wziąć udział w jego wyprawie wojskowej na ziemie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, aby wzniecić tam powstanie chłopskie. Zakładano, że po zwycięstwie karbonariuszy w Europie Zachodniej udzielą oni pomocy powstańcom. Z polecenia Zaliwskiego stanął na czele okręgu słonimsko-nowogródzkiego. 19 marca 1833 roku powstańcy przekroczyli granicę Imperium Rosyjskiego i rozpoczęli działania na Słonimszczyźnie i Grodzieńszczyźnie.
Portret Józefa Zaliwskiego
Do oddziału Michała Wołłowicza dołączyli chłopi z Porzecza, Ostrowa, Bardaszów i innych okolicznych wsi. Aby zdobyć fundusze, powstańcy napadli na pocztę. Planowano również szturm na więzienie w Słonimie, aby uwolnieni więźniowie mogli zasilić szeregi powstańców. Działania te wywołały reakcję władz. Gubernator grodzieński Murawjow wydał rozkaz okrążenia oddziału nad Szczarą. Dokumenty archiwalne świadczą, że podczas zatrzymania Wołłowicz ranił sztyletem dwie osoby, a następnie próbował popełnić samobójstwo. Powstańcy dostali się do niewoli. Na Grodzieńszczyźnie rosyjskie władze aresztowały wówczas ponad 150 osób. Podczas przesłuchań Wołłowicz nie wydał żadnego ze swoich współpracowników. Zeznał jedynie, że „chciał wykorzystać planowane powstanie, aby zrealizować swój zamiar wyzwolenia chłopów”.
Michał Wołłowicz
11 czerwca 1833 roku w Grodnie rozpoczął się proces karny. Obok Michała Wołłowicza na ławie oskarżonych zasiadło dziesięciu chłopów. Przywódcę oddziału skazano początkowo na śmierć przez poćwiartowanie, jednak książę Dołgorukow złagodził wyrok, zamieniając go na karę powieszenia. Pozostałych powstańców zesłano na Syberię – na katorgę, do rot aresztanckich lub na osiedlenie. Zesłano także uczestników wystąpienia z Werenowa pod wodzą M. Szymańskiego.
2 sierpnia 1833 roku Michał Wołłowicz został stracony przez powieszenie w Grodnie. Jego ciało nocą przewieziono do opuszczonego kamieniołomu i potajemnie pogrzebano, aby grób nie został odnaleziony i nie stał się miejscem patriotycznych zgromadzeń. Według jednej z wersji matka Michała Wołłowicza wykupiła jednak ciało syna i przewiozła je do Porzecza na Słonimszczyźnie, gdzie pochowała je na miejscowym cmentarzu. Wzniesiono tam także duży biały pomnik bohatera. Po wkroczeniu władzy sowieckiej na Słonimszczyznę w 1939 roku pomnik został zniszczony.
Znak pamiątkowy ku czci Michała Wołłowicza i jego 12 towarzyszy w Porzeczu (fot. svaboda.org)
Współcześnie na cmentarzu w Porzeczu, niedaleko brzegu Szczary, z inicjatywy krajoznawcy Aleksandra Talerczyka społeczni działacze ze Słonimszczyzny ustawili znak pamięci poświęcony Michałowi Wołłowiczowi i jego dwunastu towarzyszom.
Oprac. na podst. wikipedia.org/hpravy.org
