Włoski historyk Andrea Mariani z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nigdy nie był w dzisiejszym Słucku na Mińszczyźnie, ale świetnie zna miasto z końca XVIII wieku. Efektem jego wieloletnich badań jest właśnie wydana książka “Inwentarze kolegium jezuitów w Słucku oraz jego majątków ziemskich z przełomu roku 1773 i 1774”. Publikacja jest dostępna bezpłatnie w formie elektronicznej na stronie Wydawnictwa Naukowego UAM.
Książka stanowi zwieńczenie ambitnego projektu edycji źródłowej inwentarzy kolegiów jezuickich z terenów dzisiejszej Białorusi. Wcześniej ukazały się tomy poświęcone majątkom jezuitów w Nieświeżu, Nowogródku i Mińsku.
Jak narodził się projekt?
Jak opowiada sam autor, jego „znajomość” z jezuitami litewskimi zaczęła się ponad dekadę temu podczas pracy nad rozprawą doktorską poświęconą kolegium jezuickiemu w radziwiłłowskim Nieświeżu. Wtedy natrafił na szczegółowe inwentarze sporządzone po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku. Dokumenty te znajdują się głównie w archiwach moskiewskich i mińskich.
Po obronie doktoratu Mariani postanowił udostępnić te cenne źródła szerszemu gronu badaczy. Pierwszy tom (Nieśwież i Nowogródek) ukazał się w 2020 roku, kolejny – miński – w 2024, a słucki w 2025 roku.
Gdzie przechowywane są inwentarze?
Inwentarze kolegiów jezuickich zachowały się dziś w różnych archiwach Europy Wschodniej. Dokumenty dotyczące Nowogródka i Nieświeża przechowywane są w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie. Inwentarz kolegium mińskiego zachował się w dwóch wersjach: krótszej, znajdującej się w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi w Mińsku, oraz pełniejszej, przechowywanej w Bibliotece Narodowej Ukrainy im. Wołodymyra Wernadskiego w Kijowie. Najbardziej rozproszona jest dokumentacja dotycząca kolegium słuckiego, która zachowała się w czterech egzemplarzach. Jeden z nich znajduje się w Mińsku i obejmuje jedynie opis kolegium, natomiast trzy pozostałe, zawierające także opisy majątków ziemskich, przechowywane są w archiwach w Warszawie, Wilnie oraz w innym zespole archiwalnym w Mińsku.
Obraz Słucka z końca XVIII wieku
Z inwentarzy wyłania się szczegółowy obraz jezuickiego kolegium i jego rozległych dóbr ziemskich. Niestety żaden z budynków kompleksu nie przetrwał do naszych czasów. Zarówno kolegium, jak i kościół były drewniane i spłonęły na początku XIX wieku. Jedynym murowanym obiektem był tzw. skarbiec, w którym przechowywano najcenniejsze przedmioty i bibliotekę. Istnieje jego fotografia z XX wieku.
Słuck, ul. Senatorska. Zbór kalwiński i gimnazjum. Rysunek Napoleona Ordy
Monaster Trójcy Świętej w Słucku. Rysunek Napoleona Ordy
Los jezuickiej biblioteki
Cennym elementem publikacji jest opis księgozbioru kolegium słuckiego. Większą jego część jezuici otrzymali od fundatora – Hieronima Jana Kłokockiego. Ojciec Hieronima, Kazimierz Kłokocki, mazowiecki szlachcic w służbie Bogusława Radziwiłła, zgromadził niezwykle interesującą kolekcję, którą syn powiększył o kolejne woluminy, w tym wiele pozycji zakazanych (przechowywanych w osobnym, zamkniętym dziale).
Po kasacie zakonu księgozbiór trafił m.in. do Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. Dzięki współpracy z wileńskimi bibliotekarzami Marianiemu udało się zidentyfikować kilkadziesiąt zachowanych do dziś egzemplarzy pochodzących z kolekcji Kłockockich – rozpoznawalnych po superekslibrisach. Wszystkie te informacje, wraz z sygnaturami bibliotecznymi, zostały odnotowane w aparacie naukowym książki.
Wartość publikacji
Inwentarze to nie tylko suche spisy majątku. Stanowią bezcenne źródło do badań nad gospodarką, kulturą materialną, życiem codziennym i intelektualnym Rzeczypospolitej Obojga Narodów w ostatnich latach przed rozbiorami. Dzięki starannej edycji Andrei Marianiego historycy, regionaliści i wszyscy zainteresowani historią Wielkiego Księstwa Litewskiego zyskują łatwy dostęp do materiałów, które jeszcze niedawno były rozproszone po kilku krajach i trudno dostępne.
Książkę można pobrać za darmo ze strony Wydawnictwa Naukowego UAM lub zakupić w wersji drukowanej.
Oprac. na podst. polskieradio.pl
