22 lipca 1654 roku wojska rosyjskie pod wodzą kniazia Aleksego Trubeckiego zdobyły Mścisław (obecnie na wschodzie Białorusi). Tego dnia miasto zostało splądrowane, a rosyjscy żołnierze dokonali masakry jego mieszkańców, w której zginęło około 15 tysięcy osób. Był to jeden z najkrwawszych epizodów potopu moskiewskiego, który w połowie XVII wieku doprowadził do spustoszenia Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Potężna armia kniazia Aleksego Nikitycza Trubeckiego, licząca według różnych źródeł 15–18 tysięcy żołnierzy, stanęła pod murami po kilkudniowym marszu przez spustoszone ziemie. Miasto broniła garstka litewskiej szlachty i mieszczan pod wodzą Jana Statkiewicza. Wśród obrońców był też Aleksander Iwicki herbu Kuszaba – jeden z tych, którzy nigdy nie doczekali się powrotu do domu.
Sytuację obrońców pogorszyła zdrada – część załogi wymknęła się z grodu pod pretekstem „wycieczki” i już nie wróciła.
„Rzeź zakonników” – freski dawnego kościoła karmelitańskiego w Mścisławiu
Po brutalnym, wielogodzinnym bombardowaniu artyleryjskim Rosjanie ruszyli do szturmu. Zamek padł. I wtedy zaczęła się jedna z najstraszliwszych masakr w dziejach Rzeczypospolitej.
W ciągu kilku godzin wymordowano niemal całą ludność miasta – szacuje się, że zginęło 15 tysięcy osób. Kobiety, dzieci, starcy, duchowni – nikt nie został oszczędzony. Ulice spływały krwią. Historycy zarówno polscy, jak i rosyjscy pisali o tym wydarzeniu z przerażeniem. Mieszkańców Mścisławia, którzy jakimś cudem ocaleli, zaczęto później nazywać „niedosiekami”.
„Ludność miasta tego wycięta naówczas została niemal w pień, do tego stopnia, że nielicznych mieszkańców, którzy ocaleli oraz potomstwo ich nazywano «niedosiekami»” – pisał później kronikarz.
Zabito prawie wszystkich… oprócz około 700 rzemieślników. Ci zostali oszczędzeni – nie z litości, ale z wyrachowania. Car potrzebował ich rąk do pracy.
Zdobycie zamku przez wojska moskiewskie – freski kościoła w Mścisławiu
Kontekst zbrodni
Był to jeden z najczarniejszych epizodów Potopu Moskiewskiego – wojny, która w latach 1654–1667 wyniszczyła Wielkie Księstwo Litewskie tak, jak szwedzki potop spustoszył Koronę. Wojna wybuchła po ugodzie perejasławskiej Chmielnickiego z Moskwą. Car Aleksy Romanow wypowiedział wojnę Rzeczypospolitej i rzucił na jej wschodnie ziemie ogromne siły.
Wojna Rzeczypospolitej i Rosji 1654–1667
Mścisław padł błyskawicznie. Całe Południe dzisiejszej Białorusi między Dnieprem a Berezyną znalazło się pod rosyjską okupacją. Miasto wróciło do Rzeczypospolitej dopiero w 1661 roku, a stan wojny formalnie zakończył rozejm andruszowski (1667) i traktat Grzymułtowskiego (1686).
Przeczytaj również:
Kresowiak
