Przez stulecia uważano, że wybitny architekt Piotr Nonhart przybył do Wielkiego Księstwa Litewskiego z Europy Zachodniej – najczęściej wskazywano Holandię. Taką wersję powtarzały białoruskie i litewskie encyklopedie oraz prace historyków sztuki. Okazało się jednak, że to piękny mit.
Prawdę odkryto dopiero w 2022 roku dzięki monografii polskiego historyka Kamila Frejlicha. Opierając się na dokumentach sądowych, udowodnił, że Nonhart pochodził z Krakowa. Jego ojcem był Mikołaj Nonarth, złotnik z Norymbergi, który pracował dla Zygmunta Augusta zarówno w Polsce, jak i na Litwie. Siostra architekta podpisywała się jako Krystyna Mikołajówna Nonhartówna – to patronimiczne imię jednoznacznie łączy rodzinę z krakowskim rzemieślnikiem.
Mit o holenderskim pochodzeniu stworzył luterański pastor Andrzej Schönflissius w mowie pogrzebowej z 1633 roku. Wymyślił Nonhartowi szlacheckiego ojca i matkę „córkę hetmańską”. W rzeczywistości Piotr dostał nobilitację w 1590 roku nie za architekturę, lecz za udział w wyprawie Stefana Batorego na Połock, Psków i Wielkie Łuki. Przyjął wtedy herb Nonhart, który wcześniej otrzymał jego brat we Wrocławiu.
Kariera koroniarza w Wielkim Księstwie Litewskim
Dzięki dawnym kontaktom ojca z dworem wileńskim Piotr szybko odnalazł się na Litwie. Już przed 1602 rokiem król nadał mu ogród, młyn i tartak nad Wilią. W 1595 roku został budowniczym wileńskim, a w 1619 – także horodniczym. Skupił w swoich rękach kontrolę nad królewskimi inwestycjami budowlanymi.
Po wielkim pożarze Wilna w 1610 roku odbudowywał katedrę, remontował Dolny Zamek i kierował pracami przy kaplicy św. Kazimierza. Sprowadzał marmur z Królewca i Elbląga. Pracował też poza stolicą: budował katedrę w Kojdanowie (dziś Dzierżyńsk) dla Janusza Radziwiłła, tworzył nagrobki w Dubinkach i Iwiu, a także przebudował Ostrą Bramę, nadając jej renesansowy attyk.
Ostra Brama w Wilnie. Górna część z attyką została przebudowana po 1610 roku według projektu Piotra Nonharta
Co zostało z jego dzieł
W Wilnie jego realizacje wciąż kształtują krajobraz miasta. Na terenie dzisiejszej Białorusi los był mniej łaskawy. Katedra w Kojdanowie, którą zaczęto budować w 1611 roku, została niemal całkowicie rozebrana w czasach sowieckich. Zostały tylko fundamenty.
Katedra i zamek w Kojdanowie na rysunku Kurta Sauermilcha z 1918 roku
Prywatna rezydencja Nonharta w Gojcieniszkach przetrwała, choć całkowicie zmieniła funkcję. Po śmierci architekta przeszła w ręce Chreptowiczów (zięć Nonharta), a później kolejnych właścicieli. W XX wieku w murach renesansowej twierdzy umieszczono szpital psychiatryczny, który działa tam do dziś.
Zamek Nonhartów w Gojcieniszkach — rysunek Napoleona Ordy z 1877 roku
Zamek w Gojcieniszkach obecnie (fot. planetabelarus.by)
Piotr Nonhart to przykład niezwykłego awansu społecznego – syn krakowskiego złotnika stał się szlachcicem, królewskim urzędnikiem, jednym z najbogatszych mieszkańców Wilna i twórcą budowli, które na trwałe wpisały się w historię architektury dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej.
Oprac. na podst. nashaniva.com
