290 lat temu (1736) rozpoczęto w Grodnie prace nad monumentalnym ołtarzem głównym kościoła pw. św. Franciszka Ksawerego, dziś katedry grodzieńskiej – jednym z najcenniejszych dzieł barokowej sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej.
Autorem dzieła był Johann Christian Schmidt, pochodzący z Królewca rzeźbiarz i snycerz, który kierował słynnym warsztatem w Reszlu na dawnej Warmii. Cztery miesiące wcześniej, 4 czerwca 1736 roku, podpisał kontrakt z rektorem grodzieńskiego kolegium jezuitów Antonim Chądzyńskim. Prace miały rozpocząć się 29 września i zakończyć do 31 lipca następnego roku. Schmidt przybył do Grodna z sześcioma pomocnikami i uczniem.
Nie wszystko powstawało jednak na miejscu. Z Reszla sprowadzono wcześniej wykonane figury św. Franciszka Ksawerego i Chrystusa Zbawiciela, natomiast pozostałe rzeźby Schmidt wraz z zespołem wykonał już w Grodnie. Ołtarz miał wypełnić całą apsydę i niemal sięgać sklepienia. Jego wielokondygnacyjna konstrukcja została wypełniona kolumnami, pilastrami oraz figurami apostołów, świętych i Ojców Kościoła. Centralne miejsce zajęła figura św. Franciszka Ksawerego, a wyżej przedstawiono Chrystusa. Całość wieńczyła promienista gloria.
Monumentalna kompozycja musiała wówczas robić ogromne wrażenie. Pruski podróżnik Wilhelm Schlemüller, który w 1752 roku odwiedził Grodno, pisał, że z daleka przypominała „las rzeźb i kolumn”.
Ołtarz ufundowali kasztelan mścisławski Samuel Łazowy i jego żona Konstancja. Fundator zdołał jednak przekazać tylko pierwszą ratę. Po jego śmierci dalszych pieniędzy nie przekazali spadkobiercy, dlatego pozostałą część kosztów musieli pokryć jezuici.

fot. slowo.grodnensis.by
Nie zrealizowano natomiast wszystkich zamierzeń. Szczególnie niezwykły miał być projekt cyborium w kształcie statku pośród fal, nawiązujący do cudownego wydarzenia z życia św. Franciszka Ksawerego. Ostatecznie tego elementu nie wykonano zgodnie z pierwotnym projektem.
Ołtarz przetrwał kolejne stulecia i do dziś pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wystroju grodzieńskiej świątyni. W 2006 roku został poważnie uszkodzony przez pożar, który zniszczył około jednej czwartej jego konstrukcji, w tym kilka rzeźb. Po przeprowadzonej restauracji odzyskał jednak dawny blask.
Dziś monumentalny ołtarz Jana Schmidta jest jednym z najcenniejszych przykładów późnobarokowej sztuki snycerskiej zachowanych na dawnych Kresach Rzeczypospolitej.
Źródło: wb24.org, telegram/hrodna1127
fot. Telegram/Hrodna1127
